Επίκουρος: Ζην Ηδεώς

στις

«Την ευτυχία και τη μακαριότητα δεν τις προκαλούν ούτε τα πολλά πλούτη, ούτε οι πολλές ασχολίες. Ούτε το κυνήγι για την εξουσία, ούτε η πολιτική δύναμη, αλλά το να μην είσαι θλιμμένος. Η πραότητα των συναισθημάτων και η ψυχική διάθεση που καθορίζει τα όρια της ύπαρξής μας σύμφωνα με την Φύση» Επίκουρος.

Σκοπός του Βίου είναι η «Ηδονή», η ευψυχία, και η αποφυγή των σωματικών παθών. Κύριο μέσο για την επίτευξή της θεωρείται η Φρόνηση, η οποία εγγυάται ότι δεν θα υπάρχει κατακυρίευση της απόλαυσης. Γι’ αυτό και η «Ηδονή» του Επίκουρου είναι το ακριβώς αντίθετο του δόγματος του ηδονισμού που υπάρχει σήμερα διάχυτο στις δυτικές φιλελεύθερες κοινωνίες. Η «Ηδονή» του Επίκουρου είναι η ψυχική ευφορία. Η ηρεμία και η γαλήνη. Η υγεία του Πνεύματος και του Σώματος.

Ο Επίκουρος θεωρούσε την πνευματική ηδονή πολύ πιο σημαντική από τη σωματική.

Ο νους όχι μόνο μοιράζεται τις ηδονικές αισθήσεις του σώματος τη στιγμή που τις βιώνει, αλλά αντλεί ευχαρίστηση από την ανάμνηση περασμένων ηδονών και την προσδοκία μελλοντικών. 

Διευκρινίζει ο Επίκουρος στην «Επιστολή προς Μενοικέα»: «Οταν λοιπόν υποστηρίζουμε ότι ο τελικός σκοπός είναι η ηδονή, δεν εννοούμε τις ηδονές των ασώτων κι αυτές που συνίστανται στην αισθησιακή απόλαυση, όπως ορισμένοι νομίζουν -από άγνοια κι επειδή διαφωνούν με εμάς ή παίρνουν στραβά τα λόγια μας- αλλά εννοούμε το να μην έχει κανείς σωματικό πόνο και ψυχική ταραχή.

Γιατί τον ηδύν βίον δεν τον φέρνουν τα γλέντια και τα φαγοπότια ούτε οι απολαύσεις αγοριών και γυναικών, ούτε τα ψάρια και τα πολυτελή τραπέζια, αλλά ο νηφάλιος λογισμός, αυτός που εξερευνά τις αιτίες κάθε επιθυμίας ή αποφυγής και αποδιώχνει δοξασίες εξαιτίας των οποίων η ψυχή μας καταλαμβάνεται από ταραχή. Αφετηρία για όλα αυτά και συνάμα το υπέρτατο αγαθό είναι η Φρόνηση».

Η πνευματική ηδονή μπορεί να υπερκεράσει τον σωματικό πόνο.

Ο νους μπορεί να προσβληθεί από μη αναγκαίες επιθυμίες, κυρίως την επιθυμία για πλούτη (φιλαργυρία) και την επιθυμία για δύναμη ή για εξουσία και δόξα (φιλοδοξία). Και οι δύο δεν έχουν όριο. Είναι αδύνατον να ικανοποιηθούν πλήρως, άρα συνεπάγονται πόνο και επομένως πρέπει να εξαλειφθούν. Εξού και η δήλωση του Επίκουρου:

«Η φτώχια, αν μετρηθεί με βάση τον φυσικό σκοπό ζωής, είναι μεγάλος πλούτος, ενώ τα αμέτρητα πλούτη σημαίνουν μεγάλη φτώχεια. Και φτώχεια δεν είναι να έχεις λίγα, αλλά να λαχταράς μονίμως περισσότερα».

Και η συμβουλή του προς τον Ιδομενέα: «Αν θες να κάνεις πλούσιο τον Πυθοκλή, μη του δίνεις περισσότερα χρήματα, περιόρισε τις επιθυμίες του!».

Υιοθετώντας το λιτό, ολιγαρκές και αυτάρκες βιοσοφικό μοντέλο του Σωκράτη ο Επίκουρος ισχυρίζεται αφενός πως: «Τίποτα δεν είναι αρκετό για όποιον το αρκετό είναι λίγο» και αφετέρου: «Υπάρχει και στη λιτότητα ένα όριο, που όποιος δεν το λαμβάνει υπόψη του παθαίνει περίπου ότι και εκείνος που δεν βάζει όριο στις επιθυμίες του».

«Ο μέγιστος καρπός της αυτάρκειας είναι η Ελευθερία!».

«Δεν πρέπει εξαιτίας της επιθυμίας για όσα δεν έχουμε να περιφρονούμε όσα ήδη έχουμε, πρέπει να συλλογιζόμαστε πως και αυτά ήταν κάποτε σε αυτά που ευχόμασταν να αποκτήσουμε».

Η μέγιστη μορφή Ελευθερίας είναι η Αυτοκυριαρχία. Η αυτοπειθαρχία, ενάντια στα πάθη και τις επιθυμίες της ψυχής και του σώματος. Η οποία με την σειρά της οδηγεί στην Αυτάρκεια για την οποία μιλάει ο Επίκουρος.

Το υπέρτατο αγαθό λοιπόν στην επικούρεια ηθική είναι η ευτυχισμένη ζωή και μπορεί να επιτευχθεί εύκολα ακολουθώντας ένα σύστημα επιλογών και αποφυγών. Πρώτα από όλα ο άνθρωπος πρέπει να απελευθερωθεί από αυτά που αντιτίθενται στην ευδαιμονία του, η πληρότητα της ευτυχίας δίνεται από την απόλυτη απουσία σωματικού πόνου «απονία» και ψυχικού «αταραξία». Το πρώτο εμπόδιο που εμποδίζει την ευτυχία μας είναι ο Φόβος. Ο φόβος των Θεών και ο φόβος του Θανάτου.

Η απόρριψη οποιασδήποτε επέμβασης θεοτήτων στα ανθρώπινα ζητήματα δίνει μια προοπτική Ελευθερίας αλλά και Λύτρωσης. Η ψυχή δεν είναι αθάνατη και οποιοσδήποτε φόβος μεταθανάτιας τιμωρίας ή ελπίδας ανταμοιβής δεν έχει νόημα. 

Ο Επίκουρος μας καλεί να απολαύσουμε αυτήν τη Ζωή, να μην χάσουμε αυτή τη μοναδική ευκαιρία που μας δίδεται. Πρέπει να απελευθερωθούμε από τις δεισιδαιμονίες των Μύθων και των Θρησκειών. Η ηθική του Επίκουρου έχει ως μέτρο της ευτυχίας την ηδονή. Η ηδονή ή ο πόνος είναι φυσικά επακόλουθα κάθε επαφής μας με πράγματα ή ανθρώπους. Η φύση του ανθρώπου είναι φτιαγμένη έτσι ώστε οι αισθήσεις μας να μας υποδεικνύουν το καλό ή το κακό μιας πράξης διαμέσου του αισθήματος της ευχαρίστησης ή του πόνου. 

Ότι παράγει ευχαρίστηση είναι καλό, ότι παράγει πόνο είναι κακό. 

Αλλά ο σοφός άνθρωπος διαθέτει φρόνηση -μια από τις σημαντικότερες αρετές για τους επικούρειους- και δεν παραδίνεται αδιακρίτως σε κάθε λογής ηδονή.

«Κι ακριβώς επειδή είναι το πρωταρχικό και σύμφυτο μ’ εμάς αγαθό, γι’ αυτό δεν επιλέγουμε αδιακρίτως κάθε ηδονή, αλλά συμβαίνει ορισμένες φορές να γυρίζουμε την πλάτη μας σε πολλές ηδονές, όταν τα προβλήματα που προκαλούν αυτές οι ηδονές είναι για μας μεγαλύτερα και υπάρχουν, από την άλλη, πολλοί πόνοι που τους θεωρούμε προτιμότερους από τις ηδονές, εφόσον η ηδονή που θα ακολουθήσει, άμα τους υπομείνουμε για κάμποσο διάστημα, θα είναι για μας μεγαλύτερη».


Μερικές από τις βασικές αρχές της φυσικής φιλοσοφίας του Επίκουρου: 

«Τίποτα δεν δημιουργείται ποτέ από το τίποτα»

«Ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε από θεία παρέμβαση»

«Ακόμα και αν υπάρχουν θεοί, αυτοί δεν επιδρούν στο φυσικό κόσμο»

«Η ύλη δεν καταστρέφεται»

«Πρωταρχικά στοιχεία της ύλης δεν είναι τα αριστοτελικά στοιχεία: πυρ, αήρ, γη και ύδωρ, αλλά μικρά αδιαίρετα άφθαρτα σωματίδια (άτμητα σωμάτια = άτομα)» 

«Τίποτα δεν υπάρχει εκτός από τα άτομα και το κενό ανάμεσά τους». 

«Όλα τα σώματα, είτε είναι άτομα, είτε προέρχονται από ένωση ατόμων»

«Το σύμπαν είναι αχανές. Δεν βρισκόμαστε στο κέντρο του σύμπαντος, αλλά είμαστε ένας από τους αναρίθμητους κόσμους του»

«Τα άτομα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση μέσα στο κενό. Μπορούν να συνεχίσουν σε ευθεία, να συγκρουστούν, να αλλάξουν κατεύθυνση, να ενωθούν με άλλα άτομα στη δημιουργία σύνθετων σωμάτων» 

«Οι κόσμοι και τα έμβια όντα δημιουργούνται από τυχαία γεγονότα λόγω της χαοτικής κίνησης των ατόμων» 

«Αυτό που αποκαλούμε «ψυχή» είναι σωματική οντότητα με υλικά χαρακτηριστικά και δεν συνεχίζει να υπάρχει μετά τον θάνατο»

Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτές οι απόψεις, τις οποίες είχε προσεγγίσει διαισθητικά και μόνο ο Επίκουρος, έχουν επιβεβαιωθεί από τα επιστημονικά ευρήματα και την σημερινή μας γνώση για τα ουράνια σώματα και τη φύση γενικότερα. Δεν είχε, λοιπόν, άδικο ο Νίτσε όταν διαπίστωνε στα τέλη του 19ου αιώνα ότι:

«Η επιστήμη έχει βαλθεί να επιβεβαιώσει τον Επίκουρο!» 

Ένα Σχόλιο Προσθέστε το δικό σας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s